Jak \u015awi\u0119ta Wielkanocne sp\u0119dzano w przedwojennym Elbl\u0105gu? Okazuje si\u0119, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 sposob\u00f3w sp\u0119dzania tego okresu i kultywowanych zwyczaj\u00f3w by\u0142a zbie\u017cna z naszymi, cz\u0119\u015b\u0107 jednak od nich odbiega\u0142a, zw\u0142aszcza i\u017c przewa\u017caj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 elbl\u0105\u017can by\u0142a wyznania protestanckiego.\u00a0 Przede wszystkim zdziwi\u0107 si\u0119 mog\u0105 wszyscy ci, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce komercjalizacja \u015awi\u0105t to symbol naszych czas\u00f3w. Ju\u017c w 1912 r. gazeta \u201eElbinger Neueste Nachrichten\u201d utyskiwa\u0142a na to zjawisko, zapytuj\u0105c retorycznie: \u201eGdzie si\u0119 podzia\u0142y dawne czasy, kiedy na \u015awi\u0119ta piek\u0142o si\u0119 tylko precle i farbowa\u0142o jajka?\u201d i stwierdzaj\u0105c ironicznie, \u017ce gdyby to by\u0142o mo\u017cliwe, w wielu wypadkach zaj\u0105czkowi wepchni\u0119to by do torby z prezentami nawet automobil. Co ciekawe, artyku\u0142 w podobnym tonie opublikowa\u0142a ta gazeta r\u00f3wnie\u017c dwa lata p\u00f3\u017aniej, tym razem dostrzegaj\u0105c znaczenie Wielkanocy dla r\u00f3\u017cnych bran\u017c og\u00f3lnonarodowej gospodarki i rozwodz\u0105c si\u0119 szczeg\u00f3lnie nad nowym obyczajem pakowania wszelkiego rodzaju upomink\u00f3w \u2013 od alkoholi przez kosmetyki do zabawek \u2013 w atrapy jajek wielkanocnych. Stwierdzi\u0107 trzeba, \u017ce elbl\u0105\u017canom, kt\u00f3rzy mieli dzieci i musieli w zwi\u0105zku z tym wyr\u0119cza\u0107 zaj\u0105czka, nie by\u0142o w tym okresie \u0142atwo tak\u017ce z innych powod\u00f3w: zar\u00f3wno przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, jak i po niej pocz\u0105tek roku szkolnego mia\u0142 w Elbl\u0105gu miejsce w kwietniu (w okresie Cesarstwa Niemieckiego i Republiki Weimarskiej rok szkolny m\u00f3g\u0142 rozpoczyna\u0107 si\u0119 r\u00f3\u017cnie w zale\u017cno\u015bci od regionu). W zwi\u0105zku z tym opr\u00f3cz prezentu \u201eod zaj\u0105czka\u201d nale\u017ca\u0142o r\u00f3wnie\u017c zaopatrzy\u0107 dzieci w przybory szkolne i \u2013 o ile by\u0142 to pocz\u0105tek ich edukacji \u2013 w ro\u017cek ze s\u0142odyczami i drobiazgami. Opr\u00f3cz tego w tym okresie odbywa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c konfirmacje \u2013 w wielu elbl\u0105skich parafiach przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 m\u0142odzie\u017c konfirmowano w Niedziel\u0119 Palmow\u0105. W zwi\u0105zku z tym w dzia\u0142ach reklam \u00f3wczesnej lokalnej\u00a0 prasy reklamy czekoladowych jajek konkuruj\u0105 z reklamami tornistr\u00f3w i zegark\u00f3w, kt\u00f3re stanowi\u0142y wymarzony podarunek na okoliczno\u015b\u0107 konfirmacji. Swoje \u201e\u017cniwa\u201d mia\u0142y w tym okresie tak\u017ce sklepy jubilerskie, gdy\u017c wiele zakochanych par uwa\u017ca\u0142o, \u017ce Wielkanoc to doskona\u0142y czas na zar\u0119czyny.<\/p>\n
<\/p>\n
Prze\u0142om XIX i XX w. to okres dynamicznych przemian spo\u0142ecznych, przyspieszonych nast\u0119pnie za spraw\u0105 I wojny \u015bwiatowej. Przemiany te daj\u0105 si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 r\u00f3wnie\u017c na polu obyczajowo\u015bci, zwi\u0105zanej tak\u017ce z obchodami \u015awi\u0105t Wielkanocnych. I tak w 1912 r. dziennik \u201eElbinger Neueste Nachrichten\u201d rozwa\u017ca\u0142 zasadno\u015b\u0107 chowania kolorowych jajek, szukanych nast\u0119pnie przez dzieci, skoro w obecnych czasach wi\u0119kszo\u015b\u0107 rodzin, mieszkaj\u0105c w kamienicach czynszowych, nie dysponuje w\u0142asnym ogrodem. Gazeta zach\u0119ca\u0142a jednak usilnie, by nie zarzuca\u0107 tego zwyczaju, zast\u0119puj\u0105c go po prostu wr\u0119czeniem jajek, pozbawiaj\u0105c tym samym dzieci wiary w ba\u015bnie i cuda, lecz by podtrzymywa\u0107 tradycj\u0119 w zmodyfikowany spos\u00f3b, ukrywaj\u0105c jajka na podw\u00f3rzu czy cho\u0107by w mieszkaniu.<\/p>\n
Niezb\u0119dnych przed\u015bwi\u0105tecznych zakup\u00f3w dokonywano w elbl\u0105skich sklepach, przede wszystkim za\u015b na odbywaj\u0105cym si\u0119 dwa razy w tygodniu targu, kt\u00f3rego g\u0142\u00f3wna cz\u0119\u015b\u0107 skupia\u0142a si\u0119 na Friedrich-Wilhelm-Platz. Powodzeniem cieszy\u0142y si\u0119 zw\u0142aszcza jajka i wyczekiwane t\u0119sknie nowalijki \u2013 rzodkiewki, sa\u0142ata, szpinak, trybula, szczaw. Ch\u0119tnie nabywano tak\u017ce wiosenne kwiaty, zar\u00f3wno ci\u0119te jak i doniczkowe: \u017conkile, narcyzy, przebi\u015bniegi, niezapominajki, bratki, prymule czy lilie d\u0142ugokwiatowe, zwane w niemieckiej tradycji liliami wielkanocnymi, dostarczane przez miejscowych ogrodnik\u00f3w lub rolnik\u00f3w z okolicznych wsi. Czasami pojawia\u0142y si\u0119 tak\u017ce rzadsze ro\u015bliny \u2013 w Wielk\u0105 Sobot\u0119 1939 r. na elbl\u0105skim targu mo\u017cna by\u0142o naby\u0107 fio\u0142ki drobne, przywiezione z K\u0119pin Wielkich, gdzie dziko ros\u0142y. \u00a0Niestety ju\u017c przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 na elbl\u0105skim rynku mo\u017cna by\u0142o zaopatrzy\u0107 si\u0119 tak\u017ce w sztuczne kwiaty, cenione przez wielu za ich \u201epraktyczno\u015b\u0107\u201d. Sprzedawane by\u0142y r\u00f3wnie\u017c bazie oraz \u2013 mniej oczywiste w kontek\u015bcie Wielkanocy – ga\u0142\u0105zki brzozowe i ja\u0142owcowe. Wstawiano je do wody, by w drugi dzie\u0144 \u015awi\u0105t pos\u0142u\u017cy\u0142y do kultywowania zwyczaju \u201eSchmackostern\u201d, jak nazywano ch\u0142ostanie, przede wszystkim m\u0142odych dziewcz\u0105t, witkami (zwyczaj ten ma poga\u0144skie korzenie i odwo\u0142uje si\u0119 do praktyk, maj\u0105cych zapewnia\u0107 zdrowie, p\u0142odno\u015b\u0107 i urodzaj). Kupuj\u0105cym oferowano tak\u017ce ga\u0142\u0119zie jod\u0142y, z kt\u00f3rych przyrz\u0105dzano stroiki na groby, gdy\u017c dawni elbl\u0105\u017canie w okresie \u015awi\u0105t, b\u0119d\u0105cych zwyci\u0119stwem Chrystusa \u2013 \u017bycia nad \u015bmierci\u0105 nawiedzali groby swoich bliskich. Groby dekorowane by\u0142y w tym czasie cz\u0119sto tak\u017ce bluszczem. W okresie przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 w ga\u0142\u0119zie jod\u0142owe elbl\u0105ski targ by\u0142 zaopatrywany g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w Kolonii Pangritza,\u00a0 przy\u0142\u0105czonej do miasta w 1912 r. W latach trzydziestych XX w. stoiska z warzywami i kwiatami skoncentrowane by\u0142y g\u0142\u00f3wnie w okolicach dzisiejszego Placu Wolno\u015bci. Wiosennego charakteru przydawa\u0142o temu miejscu obsadzenie go kwitn\u0105cymi na og\u00f3\u0142 w okolicach Wielkanocy krzewami forsycji.<\/p>\n
Mimo i\u017c w niemieckiej tradycji Wielki Tydzie\u0144 okre\u015blany by\u0142 niekiedy mianem \u201ecichego\u201d (\u201estille Woche\u201d), nie stroniono nawet w tym czasie od ta\u0144c\u00f3w czy innych imprez, i tak np. w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1914 r. w lokalu Passenheim Fests\u00e4le odbywa\u0142a si\u0119 du\u017ca pota\u0144c\u00f3wka, za\u015b przez ca\u0142y okres Wielkiego Tygodnia w Gesellschaftshaus mia\u0142y miejsce walki bokserskie (m. in z udzia\u0142em niejakiego Urbanskiego z Polski). Z kolei w Wielki Czwartek 1939 r. ta\u0144ce urz\u0105dzane by\u0142y w popularnym lokalu Erholungsheim. Zakaz \u2013 i to w dodatku urz\u0119dowy – organizowania pota\u0144c\u00f3wek i innych \u201eg\u0142o\u015bnych\u201d imprez obowi\u0105zywa\u0142 jedynie w pewnych okresach w Wielki Pi\u0105tek i tak np. elbl\u0105ski dziennik \u201eFreie Presse\u201d przypomina\u0142 w 1930 r., i\u017c r\u00f3wnie\u017c w tym roku, podobnie jak w poprzednim, Wielki Pi\u0105tek stoi \u201epod prawn\u0105 ochron\u0105\u201d. Poniewa\u017c jednak ju\u017c w okresie mi\u0119dzywojennym Wielki Pi\u0105tek, jako najwa\u017cniejsza uroczysto\u015b\u0107 w protestanckim kalendarzu liturgicznym, by\u0142 w Niemczech dniem ustawowo wolnym od pracy, wielu elbl\u0105\u017can traktowa\u0142o go jako wst\u0119p do przed\u0142u\u017conego \u015bwi\u0119towania, wybieraj\u0105c np. na wiosenny spacer do \u00a0Ba\u017cantarni. Przez ca\u0142y okres Wielkiego Tygodnia elbl\u0105skie ch\u00f3ry ko\u015bcielne i towarzystwa \u015bpiewacze dawa\u0142y koncerty muzyki pasyjnej, za\u015b najwi\u0119ksz\u0105 renom\u0105 cieszy\u0142 si\u0119 wielkopi\u0105tkowy koncert Elbl\u0105skiego Ch\u00f3ru Ko\u015bcielnego, powsta\u0142ego ju\u017c w 1871 r. przy parafii NMP.\u00a0 W ramach tych koncert\u00f3w elbl\u0105\u017canie wys\u0142ucha\u0107 mogli najwspanialszych utwor\u00f3w niemieckiej muzyki pasyjnej, w 1912 r. by\u0142o to np. oratorium Carla Loewe \u201eDas S\u00fchneopfer des neuen Bundes\u201d. Tu\u017c przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 elbl\u0105\u017canie mogli si\u0119 tak\u017ce w Wielki Pi\u0105tek wybra\u0107 na koncert muzyki pasyjnej do Teatru Miejskiego, w ramach kt\u00f3rego prezentowano nieco \u201el\u017cejszy\u201d program ni\u017c ten proponowany przez Ch\u00f3r Ko\u015bcielny – w 1912 r. \u00a0zgromadzona w teatrze publiczno\u015b\u0107 wys\u0142ucha\u0107 mog\u0142a m. in. VI symfonii Beethovena, fragmentu opery \u201eParsifal\u201d Wagnera oraz deklamacji wiersza \u201eDie Wallfahrt nach Kevelaer\u201d Heinego, traktuj\u0105cego o nadre\u0144skim sanktuarium maryjnym. Z kolei w 1928 r. teatr by\u0142 w Wielki Pi\u0105tek zamkni\u0119ty, elbl\u0105\u017canie mogli za to skorzysta\u0107 w tym dniu z oprowadzania kuratorskiego po otwartej niedawno wystawie prac malarskich kr\u00f3lewieckich artyst\u00f3w.<\/p>\n
Jednocze\u015bnie Wielki Pi\u0105tek, niezale\u017cnie od tego, kiedy wypada\u0142, by\u0142 niejako nieformalnym pocz\u0105tkiem wiosny i sezonu turystycznego, tu\u017c przed \u015awi\u0119tami Wielkanocnymi wznawiano bowiem regularne po\u0142\u0105czenia parowcowe z Krynic\u0105 Morsk\u0105, otwiera\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas tak\u017ce pierwsze hotele i pensjonaty w tym kurorcie.\u00a0\u00a0 W 1938 r. nowy motorowiec przewo\u017anika A. Zedlera o imieniu \u201eFrisches Haff\u201d wyp\u0142yn\u0105\u0142 w sw\u00f3j pierwszy rejs ju\u017c w Wielki Czwartek.<\/p>\n
Dawni elbl\u0105\u017canie nie sp\u0119dzali Wielkanocy wy\u0142\u0105cznie w gronie rodzinnym. Pocz\u0105wszy od Niedzieli Wielkanocnej w r\u00f3\u017cnych lokalach odbywa\u0142y si\u0119 imprezy taneczne czy nawet \u201ebale wielkanocne\u201d, jak je nazywano. Poniewa\u017c w mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142o wiele r\u00f3\u017cnorakich towarzystw, zrzeszaj\u0105cych liczne grono mieszka\u0144c\u00f3w, wiele z nich organizowa\u0142o w pierwszy i drugi dzie\u0144 \u015awi\u0105t zebrania, wycieczki i \u2013 je\u015bli w okolicach \u015awi\u0105t wypada\u0142a rocznica powstania towarzystwa \u2013 tzw. \u201e\u015bwi\u0119ta za\u0142o\u017cycielskie\u201d (\u201eStiftungsfeste\u201d). Popularne by\u0142y r\u00f3wnie\u017c tzw. \u201eFr\u00fchschoppenkonzerte\u201d, czyli przedpo\u0142udniowe koncerty po\u0142\u0105czone z obowi\u0105zkowym drinkiem. Je\u015bli pogoda sprzyja\u0142a, wielu elbl\u0105\u017can wyrusza\u0142o w plener \u2013 w Niedziel\u0119 Wielkanocn\u0105 1913 r. oko\u0142o 700 os\u00f3b wybra\u0142o si\u0119 parowcem \u201ePreu\u00dfen\u201d do Krynicy Morskiej.<\/p>\n
Cho\u0107 \u015awi\u0119ta Wielkanocne dostarcza\u0142y na og\u00f3\u0142 elbl\u0105\u017canom wiele rado\u015bci i wytchnienia od codziennych obowi\u0105zk\u00f3w, bywa\u0142y takie okresy w historii, gdy okresu tego nie znamionowa\u0142a przynale\u017cna mu rado\u015b\u0107 i nadzieja. By\u0142o tak zw\u0142aszcza podczas I wojny \u015bwiatowej. Ju\u017c w pierwsze \u201ewojenne\u201d \u015awi\u0119ta w 1915 r. szpalty lokalnej prasy zape\u0142nione by\u0142y nie reklamami \u015bwi\u0105tecznych zaj\u0105czk\u00f3w, ale bielizny dla \u017co\u0142nierzy oraz portret\u00f3w cesarza, nast\u0119pcy tronu \u00a0i Hindenburga do powieszenia na \u015bcianie. Doch\u00f3d z wielkotygodniowych koncert\u00f3w miejscowych towarzystw \u015bpiewaczych i muzycznych przeznaczany by\u0142 na podyktowane wojn\u0105 potrzeby i tak np. wp\u0142ywy z koncertu Elbl\u0105skiego Konserwatorium przeznaczone by\u0142y na rzecz inwalid\u00f3w wojennych, a ch\u00f3ru ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a na rzecz rodzin poleg\u0142ych. Atmosfery nie poprawia\u0142y r\u00f3wnie\u017c doniesienia o ofiarach, w tym tak\u017ce elbl\u0105\u017canach \u2013 29 marca w gazecie \u201eElbinger Neueste Nachrichten\u201d ukaza\u0142 si\u0119 nekrolog poleg\u0142ego kilka tygodni wcze\u015bniej \u201eza cesarza i ojczyzn\u0119\u201d zaledwie 19-letniego Fritza Horsta. Ten sam dziennik przypomina\u0142 mieszka\u0144com, by powstrzymywali si\u0119 od g\u0142o\u015bnego rozmawiania w miejscach publicznych o poleg\u0142ych, b\u0119d\u0105cych \u201ekonieczn\u0105 ofiar\u0105\u201d toczonej wojny \u2013 oficjalnie po to, by nie pomna\u017ca\u0107 cierpienia bliskich zmar\u0142ych \u017co\u0142nierzy, kt\u00f3rzy mogliby by\u0107 \u015bwiadkami takich rozm\u00f3w. \u00a0Z kolei 10 kwietnia 1938 r. \u2013 dok\u0142adnie w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 – elbl\u0105\u017canie masowo wzi\u0119li udzia\u0142 w referendum, w kt\u00f3rym obywatele Niemiec i Austrii mieli si\u0119 ustosunkowa\u0107 do dw\u00f3ch spraw, po\u0142\u0105czonych jednak\u017ce w jedno pytanie: \u201eCzy zgadzasz si\u0119 na po\u0142\u0105czenie Austrii z Rzesz\u0105 Niemieck\u0105 i\u00a0 g\u0142osujesz na list\u0119 naszego F\u00fchrera Adolfa Hitlera?\u201d Jak donoszono, na 53376 elbl\u0105\u017can uprawnionych do g\u0142osowania jedynie 146 by\u0142o przeciw, oddano zaledwie 35 niewa\u017cnych g\u0142os\u00f3w, a 55 mieszka\u0144c\u00f3w nie wzi\u0119\u0142o udzia\u0142u w g\u0142osowaniu. Niew\u0105tpliwie atmosfera ka\u017cdych kolejnych \u015awi\u0105t Wielkanocnych\u00a0 pocz\u0105wszy od tych w 1940 r. by\u0142a \u2013 wbrew oficjalnej propagandzie \u2013 coraz mniej radosna i entuzjastyczna, na co wp\u0142ywa\u0142y zw\u0142aszcza ukazuj\u0105ce si\u0119 regularnie, z o wiele wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119stotliwo\u015bci\u0105 ni\u017c podczas I wojny \u015bwiatowej, nekrologi elbl\u0105\u017can poleg\u0142ych tym razem \u201eza F\u00fchrera i ojczyzn\u0119\u201d. Na Wielkanoc 1943 r. zabronione by\u0142y wszelkie podr\u00f3\u017ce kolej\u0105 w celu odwiedzenia rodziny, gdy\u017c ca\u0142y transport kolejowy przestawiony zosta\u0142 na potrzeby \u201ewojny totalnej\u201d, elbl\u0105\u017canom towarzyszy\u0142o natomiast na co dzie\u0144 zaciemnienie, w tym okresie obowi\u0105zkowe od godziny 20.45 do 5.20.<\/p>\n
Autor: Joanna Szkolnicka<\/p>\n
\n\n\t
\n <\/a>\n\n <\/div> \n\n